Wilhelmina Iwanowska
Biografia
Wilhelmina Iwanowska, urodzona 2 września 1905 roku w Wilnie i zmarła 16 maja 1999 roku w Toruniu. Zapisała się w historii jako wybitna polska astronomka, profesor w Instytucie Astronomii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz absolutna pionierka krajowej astrofizyki. Pochodziła ze zubożałej szlachty kresowej jako córka Jana i Konstancji z domu Wasilewskiej, wychowując się ze starszą siostrą Janiną Jastrzębowską. Po zdaniu matury w wileńskim Gimnazjum Sióstr Nazaretanek w 1923 roku podjęła studia matematyczne na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie z myślą o pracy nauczycielskiej. Jej losy odmieniły się na drugim roku studiów, gdy wstąpiła do koła studentów astronomii, matematyki i fizyki, co zaowocowało propozycją asystentury złożoną przez profesora Władysława Dziewulskiego, ówczesnego kierownika Obserwatorium Wileńskiego. Od 1 stycznia 1927 roku rozpoczęła tam oficjalną pracę, dzieląc początkowo jeden etat zastępcy asystenta z Jerzym Jacyną i Włodzimierzem Zonnem, by w kolejnych latach zyskać już samodzielne zatrudnienie. W 1933 roku obroniła pracę doktorską z astronomii, po czym profesor Dziewulski, dostrzegając potrzebę rozwoju nowoczesnej astrofizyki w Polsce na przekór sceptycyzmowi większości środowiska, wysłał ją na staż podoktorski finansowany z Funduszu Kultury Narodowej do Obserwatorium Sztokholmskiego, gdzie w latach 1934 do 1935 pracowała pod okiem profesora Bertila Lindblada. Po powrocie ze Szwecji, do której zresztą chętnie wracała ze względu na panujący tam dobrobyt i nawiązane przyjaźnie, choć z czasem tęskniła za ojczystym krajem i jego problemami, uzyskała w 1937 roku habilitację jako pierwsza osoba w Polsce posiadająca ten stopień z zakresu astrofizyki. W okresie wileńskim angażowała się również społecznie jako członek zarządu Oddziału Wileńskiego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego.
Wojenna zawierucha diametralnie zmieniła rzeczywistość, doprowadzając do sytuacji, w której 14 lipca 1945 roku wraz z grupą dwustu pracowników wileńskiej uczelni została przesiedlona w ramach repatriacji do Torunia. O tym wydarzeniu przypomina tablica pamiątkowa na Dworcu Głównym PKP. Pomimo ogromnych strat personalnych, wileńscy uczeni pod przewodnictwem seniora profesora Władysława Dziewulskiego podjęli się misji budowy nowego ośrodka akademickiego na ziemiach północnych, co zaowocowało powołaniem do życia Uniwersytetu Mikołaja Kopernika aktem erekcyjnym Krajowej Rady Narodowej z 26 sierpnia 1945 roku. Wilhelmina Iwanowska 8 października 1945 roku otrzymała nominację rektorską na profesora nadzwyczajnego w nowo utworzonej Katedrze Astrofizyki, co oficjalnie potwierdzono dekretem z 22 maja 1946 roku, a same wykłady zainaugurowała 3 grudnia 1945 roku. Równolegle z pracą dydaktyczną, wykazując się niezwykłą determinacją, energią i wyobraźnią, budowała od zupełnego zera wraz z profesorem Dziewulskim i doktorem Stanisławem Szeligowskim obserwatorium astronomiczne w podtoruńskich Piwnicach, co w trudnych realiach powojennych, przy całkowitym braku książek, narzędzi i materiałów, wydawało się zadaniem niemal bez szans na powodzenie. Po trwającej od wiosny 1946 roku lustracji podmiejskich terenów, uniwersytet przejął na ten cel majątek Piwnice jako gospodarstwo pomocnicze. Dzięki staraniom i prośbom Iwanowskiej, a także dzięki pośrednictwu profesora Lindblada, dyrektor Obserwatorium Harwardzkiego profesor Harlow Shapley zgodził się przekazać nowej placówce zasłużony dla nauki dwudziestocentymetrowy teleskop Henryego Drapera, który dotarł do Piwnic w 1947 roku, a pierwsze obserwacje z jego użyciem przeprowadzono w 1949 roku.
Kolejnym kamieniem milowym w jej biografii był wyjazd na półroczny staż naukowy do Stanów Zjednoczonych, trwający od listopada 1948 do maja 1949 roku, podczas którego pracowała w prestiżowych ośrodkach, takich jak obserwatoria Yerkes, McDonald oraz w Cleveland, poznając przy tym najwybitniejszych astrofizyków epoki, w tym noblistę Subrahmaniana Chandrasekhara. Pomimo napływających z kraju niepokojących wieści o zaostrzaniu się reżimu stalinowskiego oraz silnych pokus zawodowych w postaci propozycji pracy w Pasadenie przy nowo powstającym Instytucie Astrofizyki przy Caltech z dostępem do potężnych teleskopów, badaczka, kierując się względami rodzinnymi, patriotycznymi oraz przekonaniem, że życie w Polsce jest ciekawsze i bogatsze niż na zamożnym Zachodzie, zdecydowała się na powrót do ojczyzny. Dane obserwacyjne zgromadzone za oceanem opracowała w Toruniu, dokonując swojego największego i najważniejszego odkrycia naukowego, jakim było ustalenie nowej skali odległości we Wszechświecie. Prowadziła również kluczowe badania nad chemicznodynamiczną budową Drogi Mlecznej, tworząc spójny obraz ewolucji naszej galaktyki, a także zajmowała się fotometrią fotograficzną, gwiazdami zmiennymi, widmami gwiazdowymi oraz ruchami gwiazd w przestrzeni, przez co wywarła gigantyczny, wszechstronny wpływ na rozwój wielu dziedzin współczesnej astronomii.
Jako perfekcyjna organizatorka, wybitny wykładowca i osoba o niezwykle wysokiej kulturze osobistej, potrafiła zaprowadzić w swoim środowisku dyscyplinę oraz wytworzyć w kierowanym przez siebie obserwatorium unikalny klimat głębokiego szacunku do nauki. Toruńską placówką kierowała od grudnia 1952 roku aż do przejścia na emeryturę w październiku 1976 roku, dbając o jej nieustanny rozwój kadrowy i materialny. To z jej inicjatywy pod koniec lat pięćdziesiątych zainicjowano w Piwnicach obserwacje radiowe, w 1962 roku zainstalowano największy do dziś w Polsce teleskop optyczny o średnicy lustra dziewięćdziesiąt centymetrów, a w latach siedemdziesiątych wybudowano nowoczesne obserwatorium radioastronomiczne, na którego największy polski radioteleskop fundusze pozyskała osobiście podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych. Wypromowała dziewiętnastu doktorów, z których aż ośmiu uzyskało tytuł profesora, dbając o to, by każdy z jej wychowanków odbył zagraniczny staż podoktorski. W czerwcu 1968 roku zaangażowała się w prace Komitetu Honorowego oraz Komitetu Przygotowawczego obchodów pięćsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika, będąc wielką propagatorką wiedzy o toruńskim astronomie i współorganizując z tej okazji zjazd Międzynarodowej Unii Astronomicznej w Polsce. Sama zapisała się w strukturach tej organizacji jako pierwsza kobieta w historii wchodząca w skład jej zarządu, pełniąc funkcję wiceprezesa w latach 1973 do 1978. Od 1956 roku była członkiem korespondentem, a od 1976 roku członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk, będąc jednocześnie założycielką Toruńskiego Centrum Astronomicznego PAN.
Nigdy nie wyszła za mąż i nie miała dzieci, poświęcając całe życie nauce, z którą nie straciła kontaktu i w której aktywnie działała, zachowując fenomenalną pamięć i pełną sprawność praktycznie aż do śmierci w 1999 roku, nie doczekawszy niestety bardzo wyczekiwanego przez nią spotkania z Papieżem Janem Pawłem II, który odwiedził Toruń zaledwie trzy tygodnie po jej odejściu. Została pochowana na cmentarzu świętego Jerzego w Toruniu, pozostawiając po sobie ogromny dorobek i liczne zaszczyty. Była doktorem honoris causa trzech uczelni, czyli brytyjskiego University of Leicester, kanadyjskiego University of Manitoba w Winnipeg oraz macierzystego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Otrzymała honorowe obywatelstwo miasta Winnipeg, a 31 lipca 1997 roku także honorowe obywatelstwo Torunia. W 1995 roku, kiedy świętowano sesją naukową w jej dziewięćdziesiąte urodziny, została odznaczona Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. Jej pamięć została uwieczniona w przestrzeni miejskiej Torunia poprzez nadanie jej imienia jednej z ulic na Podgórzu, a także w kosmosie, gdzie krąży odkryta w 2005 roku planetoida 198820 Iwanowska. W 2018 roku z inicjatywy Wydziału Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej UMK, popartej szeroką akcją internetową, Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej nazwała jej imieniem nowy program stypendialny umożliwiający doktorantom długoterminowe wyjazdy do renomowanych zagranicznych ośrodków badawczych. 2 września 2025 odsłonięto tablicę pamiątkową na bloku przy ul. Kraszewskiego, w którym mieszkała. Wyrazem najwyższego uznania dla jej wiekopomnych zasług dla lokalnej i światowej nauki było ogłoszenie profesor Wilhelminy Iwanowskiej przez miasto Toruń oficjalną patronką roku 2025.
Źródło: