Helena Grossówna
Biografia
Helena Grossówna, urodzona 25 listopada 1904 roku w Toruniu, była jedną z największych gwiazd polskiego kina okresu międzywojennego, wybitną aktorką teatralną, filmową, artystką kabaretową oraz utalentowaną tancerką i choreografką. Wychowywała się w rodzinnym mieście z matką Walerią z domu Winiawską i trójką rodzeństwa w domu zbudowanym w technologii muru pruskiego przy obecnej ulicy PCK 30, a swoją podstawową edukację odebrała w Szkole Podstawowej nr 6 przy ulicy Łąkowej. Pierwsze kroki artystyczne stawiała w toruńskiej szkole baletowej, co zaowocowało jej scenicznym debiutem w 1924 roku w charakterze statystki w „Księżniczce czardasza” na deskach toruńskiego Teatru Miejskiego. Następnie kontynuowała naukę na kursach we Francji, a w 1928 roku wyszła za mąż za Jana Gierszala, biznesmena i mecenasa sztuki. Po powrocie do kraju rzuciła się w wir pracy scenicznej jako zawodowa tancerka, występując w teatrach w Toruniu, Poznaniu i Warszawie, głównie w rewiach oraz operetkach, do których niejednokrotnie sama przygotowywała układy choreograficzne. Na srebrnym ekranie zadebiutowała w 1935 roku w filmie „Kochaj tylko mnie” w reżyserii Marty Flanz. Choć jej złoty okres w kinie trwał tylko cztery lata, zagrała w tym czasie w kilkunastu produkcjach i podbiła serca widzów wdziękiem, talentem oraz uśmiechem, stając się ekranową partnerką najpopularniejszych aktorów epoki, takich jak Eugeniusz Bodo, Adolf Dymsza, Ludwik Sempoliński i Aleksander Żabczyński. Wystąpiła w kultowych tytułach, do których należą „Dodek na froncie”, „Piętro wyżej”, „Zapomniana melodia” oraz „Paweł i Gaweł”, a także zapisała się w historii jako aktorka, która wypowiedziała pierwsze zarejestrowane na taśmie filmowej słowa w języku polskim.
Rozwój jej kariery, w tym bliskie plany podboju Stanów Zjednoczonych i Hollywood z pomocą Poli Negri, brutalnie przerwał wybuch II wojny światowej. W obliczu konfliktu Helena Grossówna wykazała się wyjątkową odwagą i patriotyzmem, angażując się najpierw w prowadzenie kuchni dla obrońców Warszawy na Targówku, a później pracując w kawiarni i występując w jawnych teatrach. Jako żołnierz Armii Krajowej działający pod pseudonimem „Bystra” brała aktywny udział w konspiracji niepodległościowej, a podczas powstania warszawskiego w stopniu porucznika dowodziła grupą około siedemdziesięciu kobiet, sanitariuszki i łączniczek, w ramach batalionu „Sokół”. Po kapitulacji zrywu została aresztowana przez gestapo i osadzona w niemieckich obozach jenieckich Gross-Lübars oraz Oberlangen. Ten drugi obóz został wyzwolony przez 1 Dywizję Pancerną generała Stanisława Maczka, w której służył Tadeusz Cieśliński, przyszły drugi mąż Heleny, z którym miała później syna Michała, podczas gdy jej pierwszy mąż Jan Gierszal zginął tragicznie w obozie koncentracyjnym w Mauthausen. Po wojnie powrót na duże ekrany okazał się niezwykle trudny z powodu nieprzychylności powojennych, stalinowskich władz wobec osób walczących w polskich armiach na Zachodzie i w AK. Artystka skupiła się więc na pracy w warszawskim Teatrze „Syrena”, gdzie grała głównie role epizodyczne. W filmie powojennym pojawiła się zaledwie kilka razy, w tym w znanej produkcji „O dwóch takich, co ukradli księżyc”, gdzie wcieliła się w postać matki głównych bohaterów, Jacka i Placka, granych przez młodocianych Lecha i Jarosława Kaczyńskich.
W 1964 roku Helena Grossówna przeszła na emeryturę i całkowicie skoncentrowała się na życiu rodzinnym, po czym zmarła 1 lipca 1994 roku w Warszawie. Współcześnie pamięć o tej wybitnej toruniance i jej dorobku artystycznym jest stale pielęgnowana, czego wyrazem stało się ustanowienie przez Radę Miasta Torunia roku 2026 Rokiem Heleny Grossówny. Ta decyzja, stanowiąca wyraz uznania dla jej postawy obywatelskiej i wkładu w kulturę narodową, wiąże się z organizacją licznych wydarzeń kulturalnych, edukacyjnych oraz artystycznych. Ponadto pamięć o niej uwieczniono w przestrzeni miejskiej Torunia, gdzie skrzyżowanie ulic Łokietka, Kościuszki i Chrobrego nosi oficjalną nazwę Rondo Heleny Grossówny, a na budynku Szkoły Podstawowej nr 6 odsłonięto tablicę pamiątkową przeniesioną z dawnego „Naszego Kina”. Wyjątkowym przedsięwzięciem była również całkowita rekonstrukcja i przeniesienie jej zabytkowego domu rodzinnego z ulicy PCK 30 na Wolę Zamkową, gdzie budynek zyskał nowe życie jako centrum wspierania i promocji artystów regionu. Losy aktorki popularyzowane są także poprzez wydawnictwa, wśród których znajduje się wydany w 2019 roku przez Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego komiks Macieja Jasińskiego i Jacka Michalskiego pod tytułem „Helena Grossówna. Nigdy nie trać nadziei” oraz najnowsza książka autorstwa Marka Telera zatytułowana „Helena Grossówna. Optymistką być”, zrealizowana przy współpracy z Funduszem Filmowym Kujawy Pomorze.